Chuyển đổi số trong kinh tế phi chính thức: Các yếu tố quyết định áp dụng bán lẻ đa kênh của tiểu thương tại chợ truyền thống ở Đà Nẵng, Việt Nam

Trang Đặng Thị Thu; Nguyên Phạm Thảo

doi:10.24311/jabes/2025.36.12.02

Các tác giả

Đặng Thị Thu Trang Trường Đại học Kinh Tế - Đại học Đà Nẵng Tác giả
Phạm Thảo Nguyên Trường Đại học Kinh Tế - Đại học Đà Nẵng Tác giả

DOI:

https://doi.org/10.24311/jabes/2025.36.12.02

Từ khóa:

tiểu thương chợ truyền thống, kinh tế phi chính thức, TPB-TAM-TOE, Chuyển đổi số, bán lẻ đa kênh

Tóm tắt

Chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với khu vực kinh tế phi chính thức, đặc biệt là các tiểu thương chợ truyền thống trước sức ép cạnh tranh gay gắt từ thương mại điện tử. Tuy nhiên, các yếu tố thúc đẩy nhóm đối tượng “yếu thế” này áp dụng bán lẻ đa kênh – bước đi khởi đầu quan trọng của quá trình chuyển đổi số – vẫn chưa được làm rõ. Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách phát triển và kiểm định một mô hình tích hợp ba lý thuyết nền tảng (TPB, TAM, TOE) trên dữ liệu khảo sát 457 tiểu thương tại các chợ truyền thống. Kết quả phân tích PLS-SEM chỉ ra rằng Thái độ đóng vai trò trung tâm, không chỉ là yếu tố tác động trực tiếp mạnh nhất đến ý định, mà còn là cơ chế trung gian thiết yếu chuyển hóa các nhận thức về công nghệ (nhận thức tính dễ sử dụng, nhận thức tính hữu ích) thành quyết tâm hành động. Đáng chú ý, các yếu tố môi trường, đặc biệt là sự hỗ trợ của Chính phủ và áp lực cạnh tranh, được xác định là những động lực ngoại sinh quan trọng. Kết quả nghiên cứu đề xuất xây dựng các chương trình đào tạo tại chỗ và thiết kế giải pháp công nghệ "bình dân hóa" nhằm thúc đẩy chuyển đổi số thành công tại các chợ truyền thống.

Tài liệu tham khảo

Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T

Akram, U., Fülöp, M. T., Tiron-Tudor, A., Topor, D. I., & Căpușneanu, S. (2021). Impact of digitalization on customers’ well-being in the pandemic period: Challenges and opportunities for the retail industry. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(14), 7533. https://doi.org/10.3390/ijerph18147533

Alateeg, S. S., & Alhammadi, A. D. (2023). Traditional retailer’s intention to opt e-commerce for digital retail business in Saudi Arabia. Migration Letters, 20(7), 1307-1326. https://doi.org/10.59670/ml.v20i7.5101

Alshamaila, Y., Papagiannidis, S., & Li, F. (2013). Cloud computing adoption by SMEs in the north east of England: A multi‐perspective framework. Journal of Enterprise Information Management, 26(3), 250-275. https://doi.org/10.1108/17410391311325225

Ausat, A. M. A., & Peirisal, T. (2021). Determinants of E-commerce adoption on business performance: A study of MSMEs in Malang City, Indonesia. Jurnal Optimasi Sistem Industri, 20(2), 104-114. https://doi.org/10.25077/josi.v20.n2.p104-114.2021

Cicea, C., Marinescu, C., & Banacu, C. S. (2022). Multi-channel and omni-channel retailing in the scientific literature: A text mining approach. Journal of Theoretical and Applied Electronic Commerce Research, 18(1), 19-36. https://doi.org/10.3390/jtaer18010002

Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340. https://doi.org/10.2307/249008

Davis, F. D., & Venkatesh, V. (1996). A critical assessment of potential measurement biases in the technology acceptance model: Three experiments. International journal of Human-Computer Studies, 45(1), 19-45. https://doi.org/10.1006/ijhc.1996.0040

Dong, H., Wang, H., & Han, J. (2022). Understanding ecological agricultural technology adoption in China using an integrated technology acceptance model—Theory of planned behavior model. Frontiers in Environmental Science, 10, 927668. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.927668

Eze, S. C., Olatunji, S., Chinedu-Eze, V. C., & Bello, A. O. (2018). Key success factors influencing SME managers’ information behaviour on emerging ICT (EICT) adoption decision-making in UK SMEs. The Bottom Line, 31(3/4), 250-275. https://doi.org/10.1108/bl-02-2018-0008

Geddam, S. M., Nethravathi, N., & Hussian, A. A. (2024). Understanding AI adoption: The mediating role of attitude in user acceptance. Journal of Informatics Education and Research, 4(2), 1664-1672. https://doi.org/10.52783/jier.v4i2.975

Isharyani, M. E., Sopha, B. M., Wibisono, M. A., & Tjahjono, B. (2024). Retail technology adaptation in traditional retailers: A technology-to-performance chain perspective. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 10(1), 100204. https://doi.org/10.1016/j.joitmc.2023.100204

Hair, J., Hult, G. T. M., Ringle, C., & Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM), 3rd ed. Thousand Oaks, CA: Sage. https://us.sagepub.com/en-us/nam/a-primer-on-partial-least-squares-structural-equation-modeling-pls-sem/book270548

Hair, J., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., Sarstedt, M., Danks, N. P., & Ray, S. (2021). Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) Using R: A Workbook. Springer Nature. https://doi.org/10.1007/978-3-030-80519-7

Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43, 115-135. https://doi.org/10.1007/s11747-014-0403-8

Henseler, J., Ringle, C. M., & Sinkovics, R. R. (2009). The use of partial least squares path modeling in international marketing. In New Challenges to International Marketing (Vol. 20, pp. 277-319). Emerald Group Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/s1474-7979(2009)0000020014

Hoàng Cao Cường, & Chử Bá Quyết. (2026). Phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới – kinh nghiệm quốc tế và một số khuyến nghị cho Việt Nam. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/02/06/phat-trien-thuong-mai-dien-tu-xuyen-bien-gioi-kinh-nghiem-quoc-te-va-mot-so-khuyen-nghi-cho-viet-nam/

Kamrath, C., Rajendran, S., Nenguwo, N., Afari-Sefa, V., & Bröring, S. (2018). Adoption behavior of market traders: An analysis based on Technology Acceptance Model and Theory of Planned Behavior. International Food and Agribusiness Management Review, 21(6), 771-790. https://doi.org/10.22434/ifamr2017.0043

Kock, N. (2015). Common method bias in PLS-SEM: A full collinearity assessment approach. International Journal of e-Collaboration (ijec), 11(4), 1-10. https://doi.org/10.4018/ijec.2015100101

Maroufkhani, P., Iranmanesh, M., & Ghobakhloo, M. (2023). Determinants of big data analytics adoption in small and medium-sized enterprises (SMEs). Industrial Management & Data Systems, 123(1), 278-301. https://doi.org/10.1108/imds-11-2021-0695

Muazu, S., Inuwa, U., & Ibrahim, A. (2024). Relationship between perceived usefulness, perceived ease and e-marketing intention among SMES in Gombe state, Nigeria. KWASU Journal of the Business of Education, 4(1), 127-138. https://kwasujtbe.com.ng/index.php/JTBEKWASU/article/view/79/0

Nair, J., Chellasamy, A., & Singh, B. B. (2019). Readiness factors for information technology adoption in SMEs: testing an exploratory model in an Indian context. Journal of Asia Business Studies, 13(4), 694-718. https://doi.org/10.1108/jabs-09-2018-0254

Nasar, A., Kamarudin, S., Rizal, A. M., Ngoc, V. T. B., & Shoaib, S. M. (2019). Short-term and long-term entrepreneurial intention comparison between Pakistan and Vietnam. Sustainability, 11(23), 6529. https://doi.org/10.3390/su11236529

Nguyễn Hùng Cường, Huỳnh Thị Dư, & Nguyễn Thị Hồng Khanh. (2024). Ứng dụng thương mại điện tử vào hoạt động bán lẻ của tiểu thương: Minh họa trường hợp cụ thể tại chợ Vĩnh Long. Tạp chí Kinh tế và Dự báo, 19, 35-39. https://kinhtevadubao.vn/ung-dung-thuong-mai-dien-tu-vao-hoat-dong-ban-le-cua-tieu-thuong-minh-hoa-truong-hop-cu-the-tai-cho-vinh-long-30378.html

Nguyen, C. Q., Nguyen, A. M. T., & Tran, P. N. (2024). Assessing the critical determinants of cross-border E-commerce adoption intention in Vietnamese small and medium-sized enterprises: PLS-SEM algorithm approach. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 10(1), 100257. https://doi.org/10.1016/j.joitmc.2024.100257

Nguyễn Trí. (2025). Chuyên gia chỉ cách đưa 1 triệu tiểu thương chợ truyền thống 'lên số'. Truy cập từ https://tuoitre.vn/chuyen-gia-chi-cach-dua-mot-trieu-tieu-thuong-cho-truyen-thong-len-so-202510081820261.htm

Nguyễn Viết Bằng, Nguyễn Thị Hoàng Yến, Nguyễn Việt Bắc, & Nguyễn Hồ Hải. (2025). Thanh toán không dùng tiền mặt: Tiếp cận dưới góc độ tiểu thương chợ truyền thống và các hộ kinh doanh phi chính thức trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á, 36(6), 106-122. 10.24311/jabes/2025.36.6.07

Nugroho, M. A., Novitasari, B. T., & Timur, R. P. (2024). The mediating role of e-commerce adoption in the relationship between government support and SME performance in developing countries. International Journal of Sustainable Development & Planning, 19(3), 1023-1032. https://doi.org/10.18280/ijsdp.190320

Organisation Internationale du Travail. (2013). Measuring informality: A statistical manual on the informal sector and informal employment. International Labour Office. Retrieved from https://www.ilo.org/publications/measuring-informality-statistical-manual-informal-sector-and-informal

Qu, C., & Kim, E. (2025). Investigating AI adoption, knowledge absorptive capacity, and open innovation in Chinese apparel MSMEs: An extended TAM-TOE model with PLS-SEM analysis. Sustainability, 17(5), 1873. https://doi.org/10.3390/su17051873

Stamenkov, G., & Zhaku-Hani, R. (2023). Perceived benefits and post-adoption usage of education management information system. Library Hi Tech, 41(4), 1063-1083. https://doi.org/10.1108/lht-06-2021-0185

Syahreza, A. E., Moko, W., & Rahayu, M. (2023). Predicting intention to adopt omnichannel retailing of SMEs in Indonesia using UTAUT: The moderating role of personal innovativeness. International Journal of Research in Business & Social Science, 12(5). https://doi.org/10.20525/ijrbs.v12i5.2789

Tornatzky, L. G., & Fleischer, M. (1990). The Processes of Technological Innovation Lexington. MA: Lexington Books. https://books.google.com.vn/books?id=QWiwAAAAIAAJ

Verhoef, P. C., Kannan, P. K., & Inman, J. J. (2015). From multi-channel retailing to omni-channel retailing: Introduction to the special issue on multi-channel retailing. Journal of Retailing, 91(2), 174-181. https://doi.org/10.1016/j.jretai.2015.02.005